فرارى نداشتيد ، معناى صحيحى نيست . * ( « ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ » ) * يعنى دشمن را پشت سر خود قرار داديد . و اين تعبير كنايه از انهزام است ، و اين همان فرار از جنگ است كه بخاطر اطمينان به كثرت نفرات و انقطاع از پروردگارشان بدان مبتلا شدند ، با اينكه خداى تعالى فرموده بود : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفاً فَلا تُوَلُّوهُمُ الأَدْبارَ وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَه . . . فَقَدْ باءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّه وَمَأْواه جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ » « 1 » و نيز فرموده بود : « وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّه مِنْ قَبْلُ لا يُوَلُّونَ الأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّه مَسْؤُلًا » « 2 » . پس همه اين معانى يعنى : 1 - تنگ شدن زمين با همه فراخىاش 2 - شكست خوردن و فرار كردنشان از جنگ با اينكه گناه كبيره است 3 - مستحق عقاب خداى تعالى شدن ، همه بخاطر اعتماد و اطمينانى بود كه به اسباب ظاهرى سراب گونه داشتند ، و دردى هم از ايشان دوا نكرد . بلكه خداى سبحان به سعه رحمتش و منت عظيمش بر آنان منت نهاد و ياريشان كرد و سكينت و آرامش در دلهايشان افكند و لشكريانى كه آنان نمىديدند به كمكشان فرستاد و كفار را عذاب داده بطور مجمل - نه بطور قطع - وعده مغفرتشان داد ، تا نه فضيلت خوف از دلهايشان بيرون رود و نه صفت اميد از دلهايشان زايل گردد بلكه وعده را طورى داد كه اعتدال و حد وسط ميان دو صفت خوف و رجاء حفظ شود ، و آنها را به ترتيب صحيحى براى سعادت واقعى آماده و تربيتشان كند . يكى از مفسرين در تفسير اين آيه حرف عجيب و غريبى زده ، و چون در مقام اين بوده كه آيه را با روايات تفسير كند ، و از طرفى چون روايات مختلف بوده‌اند به اصطلاح ميان آنها جمع كرده و گفته است : مسلمانان اگر در جنگ حنين پشت به دشمن كردند از باب فرار و ترس نبوده ، بكله ستونهاى لشكر ثقيف و هوازن بطور ناگهانى و به صورت دسته جمعى بر ايشان حمله بردند ، و آن چنان آنها را به اضطراب و تزلزل درآوردند كه چاره اى جز عقبنشينى

--> ( 1 ) اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد چون كافران را بسيار و انبوه بينيد به ايشان پشت مكنيد و هر كه در چنين روزى به آنان پشت بگرداند بسوى غضبى از خدا برگشته و جايش در جهنم است مگر آنكه منظورش از پشت كردن غافلگير ساختن دشمن و به كار بردن حيله هاى جنگى باشد . سوره انفال آيات 15 - 16 ( 2 ) قبلا با خدا عهد بسته بودند كه پشت ( بدشمن ) نكنند و پيمان خدا بازخواست شدنى است . سوره احزاب آيه 15